Uşağımın telefonunda, kompüterində və konsolunda oyun oynama vaxtını necə məhdudlaşdıra bilərəm?

Pin-Up Giriş oyununda oyun nəzarətinin ilk əsas təbəqəsi, yaşa uyğun qaydalara əsasən, hər bir cihazda sistem valideyn nəzarəti funksiyalarının, fəaliyyət hesabatlarının və ekran vaxtı məhdudiyyətlərinin istifadəsidir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı, uşaqlar üçün fiziki fəaliyyət və oturaq davranışla bağlı 2019-cu il tövsiyələrində, 5-17 yaşlı uşaqlar üçün boş vaxtlarının əhəmiyyətli bir hissəsini ekranlarda keçirməyin arzuolunmaz olduğunu, yuxu və fəaliyyətin əsas diqqət mərkəzində olduğunu və asudə vaxtın ekran vaxtının məhdudlaşdırıldığını və əvvəlcədən planlaşdırıldığını bildirir. Amerika Pediatriya Akademiyası, “Ailə Media Planı”nda (2016), ailələrin gündəlik və həftəlik limitləri, eləcə də müəyyən “ekransız” zonaları və saatları əvvəlcədən müəyyən etmələrini təklif edir. Bakıdakı bir ailənin praktik vəziyyətində bu, ailə hesabları vasitəsilə smartfon, noutbuk və konsolda vahid oyun limiti təyin etmək demək ola bilər ki, burada valideyn hesabatları görə və onları razılaşdırılmış “oyun vaxtı büdcəsi” ilə əlaqələndirə bilər.

İkinci təbəqə, “həmişə oyun oynayırsınız” kimi subyektiv qiymətləndirmələr əvəzinə, şəffaf hesabat və faktiki oyun vaxtına dair obyektiv məlumatlar vasitəsilə münaqişəni azaltmaqdır. Valideynlər və uşaqlar arasında rəqəmsal münaqişələr üzrə 2020-ci ildə Ohayo Dövlət Universitetinin apardığı bir araşdırma, avtomatlaşdırılmış ekran vaxtı hesabatlarının istifadəsinin faktiki mübahisələri (“oynamağa nə qədər vaxt sərf olundu”) azaltdığını və söhbəti nəticələrin və qaydaların müzakirəsinə yönəltdiyini aşkar etmişdir. Bu modeldə valideyn “nə qədər vaxt sərf olundu” barədə mübahisə etmir, əksinə, “Bu gün 60 dəqiqəlik məhdudiyyətlə 97 dəqiqə oynadım. Gəlin bu barədə nə etdiyimizi müzakirə edək” nümayiş etdirir. Birdən çox cihazın (telefon, masaüstü kompüter, qonaq otağındakı konsol) tez-tez istifadə edildiyi Azərbaycan ailələrində bütün hesabatları tək bir ailə hesabında birləşdirmək hərtərəfli bir mənzərə yaratmağa imkan verir və hər bir cihaza fərdi reaksiya vermək əvəzinə, onu akademik göstəricilər, yuxu rejimləri və ailə qaydaları ilə əlaqələndirir.

Müxtəlif cihazlarda valideyn nəzarəti və ekran vaxtı limitlərini necə təyin edə bilərəm?

Pin-up giriş üçün valideyn nəzarətinin qurulması ayrıca uşaq profili yaratmaqla və onu hər cihazda – smartfon, planşet, konsol və ya kompüterdə – ailə qrupuna bağlamaqla başlayır. Məşhur ekosistemlərdə istehsalçılar uşağın yaşını göstərməyə, yaş məhdudiyyətli məzmunu aktivləşdirməyə, gündəlik ekran vaxtı limitlərini təyin etməyə və cihaz açıq olsa belə oyunların avtomatik olaraq bloklandığı “yuxu” müddətlərini təyin etməyə imkan verir. Pew Araşdırma Mərkəzinin 2020-ci il tarixli “Rəqəmsal Dövrdə Uşaqların Valideynliyi” hesabatına görə, ABŞ-da valideynlərin yarıdan çoxu məzmunun filtrlənməsindən vaxt məhdudiyyətlərinə qədər ən azı bir rəqəmsal nəzarət vasitəsindən istifadə edir və oxşar təcrübələr tədricən MDB ölkələrində yayılır. Praktik ssenaridə, Bakıda bir valideyn 10 yaşlı uşaq üçün smartfon və oyun konsolunda uşaq profili yaradır, iş günlərində 60 dəqiqə, həftəsonları isə 120 dəqiqə oyun vaxtı limiti təyin edir və cihazı fiziki olaraq götürmədən hesablarında fəaliyyət hesabatları alır.

Növbəti vacib addım təhsil və oyun fəaliyyətlərini tək bir cihazda ayırmaq, təhsil resurslarına girişi bloklamadan oyunları və əyləncə tətbiqlərini məhdudlaşdırmaqdır. Müasir əməliyyat sistemləri müəyyən tətbiqlərə: oyunlara, yayım xidmətləri və sosial mediaya məhdudiyyətlər qoymağa imkan verir, eyni zamanda təhsil platformalarına, məktəb mesajlaşdırıcılarına, elektron gündəliklərə və dərslər üçün video konfranslara limitsiz giriş imkanı verir. AB Kids Online tədqiqat layihəsi (2020-ci ildə yenilənmiş çoxölkəli hesabat) göstərir ki, bu tip “seçici” nəzarət – bütün cihazı deyil, müəyyən fəaliyyətləri məhdudlaşdırmaq – uşaqlarda və yeniyetmələrdə daha az müqavimət yaradır və onlayn təlimə daha yaxşı inteqrasiya olunur. Real həyatda bir ssenaridə, Bakıdakı bir məktəbli vaxt məhdudiyyəti olmadan Zoom, Google Classroom və məktəb veb saytından istifadə edə bilər, lakin onların oyunlara və əyləncə video platformalarına girişi avtomatik olaraq tam limitlə məhdudlaşdırılır və axşam saatlarında qadağan edilir ki, bu da həm akademik effektivliyi, həm də sağlam yuxunu qorumağa kömək edir.

Hər cihazla ayrıca məşğul olmaq əvəzinə, bütün cihazlar üçün vahid qaydalar dəstini necə yarada bilərik?

Uşağın davranışını vahid şəkildə qavraması üçün fərdi cihazlar ətrafında deyil, ümumi “oyun büdcəsi” ətrafında vahid qaydalar dəsti qurmaq daha təsirli olur. Amerika Pediatriya Akademiyasının uşaqlar və yeniyetmələrdə media davranışı üzrə 2016-cı il təlimatlarında valideynlərin “telefon”, “kompüter” və ya “konsol” kateqoriyalarından kənara çıxıb ümumi ekran vaxtını nəzərə almalarının və oyun, təhsil və yuxu üçün əvvəlcədən planlaşdırmalarının vacibliyi vurğulanır. 9-12 yaşlı uşaqlar üçün, kifayət qədər yuxu və fiziki aktivliyi təmin etmək şərti ilə, iş günlərində 1-1,5 saat, həftəsonları isə 2-3 saat boş vaxt ekran vaxtı təlimatı tez-tez istifadə olunur. Bu, Avropa pediatrik assosiasiyalarının praktik tövsiyələri ilə də dəstəklənir. Bu praktik nümunədə uşaq gündə 90 dəqiqə oyun oynayır və bunu mobil oyuna, kompüter atıcısına və ya konsol futbol simulyatoruna sərf edib-etməməsinə qərar verir. Lakin, ümumi vaxt miqdarı eyni qalır ki, bu da öz seçimlərinə görə məsuliyyəti artırır.

Cihazlar arasında ardıcıl qaydaların tətbiqi bütün cihazları vahid ailə strukturuna bağlamaq və ardıcıl vaxt məhdudiyyətləri müəyyən etməklə asanlaşdırılır: icazə verilən oyun saatları eyni və oyunsuz sakit saatlar. Uşağın qonaq otağında smartfonu, ortaq noutbuku və konsolu olduğu çoxotaqlı ailədə, “oyun büdcəsi” məntiqini bütün cihazlara tətbiq etmək, telefonun limitinə çatdıqda, lakin konsola giriş mümkün olduqda bir ekrandan digərinə “keçid” effektini azaldır. 2020-ci il EU Kids Online çoxölkəli hesabatında qeyd olunur ki, ardıcıl rəqəmsal qaydalar və onların birdən çox cihaza tətbiqi uşağın müəyyən məhdudiyyətləri “ədalətsiz” kimi qəbul etməsi və onları başqa bir ekran vasitəsilə keçməyə çalışması ehtimalını azaldır. Azərbaycanda iki uşağı olan bir ailə üçün bu, fərqli vaxt məhdudiyyətləri demək ola bilər – məsələn, ən kiçiyi 8 yaşında 45 dəqiqə və ən böyüyü 13 yaşında 90 dəqiqə – lakin bütün cihazlarda eyni “oyunlar yalnız məktəbdən sonra və axşam saat 9:00-dan gec olmayaraq” qaydası sistemi aydın və proqnozlaşdırıla bilən edir.

Uşağım məhdudiyyətləri aşıb yeni hesablar açsa və ya dostlarının evində oynasa, nə etməliyəm?

İkinci hesabların yaradılması, başqalarının cihazlarından istifadə və ya dostların oyunlarından istifadə kimi yan keçmə üsullarının ortaya çıxması texniki məhdudiyyətlərin sadə parametrlərdən kənara çıxdığını və münasibətlərə və etibara kök saldığını göstərir. UNICEF-in “Rəqəmsal Dünyada Uşaqlar” (2019) hesabatında qeyd olunur ki, səbəbləri və məqsədləri müzakirə etmədən son dərəcə sərt nəzarət çox vaxt gizli, “yeraltı” cihaz istifadəsinə gətirib çıxarır və uşaqlar valideynlərə vaxt idarəetməsində müttəfiq deyil, düşmən kimi baxmağa başlayırlar. Məsələn, bir yeniyetmənin Family Link nəzarətlərini yan keçmək və sinif yoldaşları ilə onlayn oyun oynamaq üçün Android-də yeni bir Google hesabı yaratdığı bir vəziyyətdə, əvvəlcə itirməkdən qorxduqları şeyləri müzakirə etmək faydalıdır: komanda statusu, gündəlik mükafatlar, dostlarla ünsiyyət. Belə bir söhbət “yan keçmək üçün tut və cəzalandır” düşüncəsindən kənara çıxaraq vacib əlaqələri pozmadan və yuxunu, məktəb işlərini və sağlamlığı qoruyarkən limitləri və ya cədvəlləri birgə tənzimləməyin yollarını araşdırmağa kömək edir.

Qayda pozuntularının səbəbləri müəyyən edildikdən sonra, qayda və qanunvericilikdəki düzəlişləri təkrar pozuntular üçün aydın nəticələr və dəyişikliklərin tətbiqi üçün şəffaf bir proseslə birləşdirmək vacibdir. Ofcom-un “Uşaqlar və Valideynlər: Media İstifadəsi və Münasibətləri” hesabatı (2022) göstərir ki, rəqəmsal qaydalara dəyişikliklərin açıq, müzakirə edilən və sənədləşdirilən ailələri, ixtiyari və əhval-ruhiyyəyə əsaslanan məhdudiyyətləri olan ailələrə nisbətən daha az gizli pozuntularla qarşılaşırlar. Praktikada bu belə görünə bilər: valideyn əvvəlki həddin, məsələn, həftəsonları 60 dəqiqənin çox sərt olduğunu etiraf edir və onu 90 dəqiqəyə qədər artırır, lakin eyni zamanda parametrləri pozmaq və yeni hesablar yaratmaq oyunlara bir neçə gün ərzində müvəqqəti, tam qadağa demək olduğunu müəyyən edir. Bakıda bir yeniyetmə üçün bu yanaşma qaydaların dəyişdirilməsi ilə bağlı dialoqu oyunları pozmaqda yaxalanmaq və onlara tamamilə çıxışı itirmək riskindən daha cəlbedici edir ki, bu da məsələləri açıq şəkildə həll etmək motivasiyasını gücləndirir.

Uşağınız və ya yeniyetmənizlə oyun qaydaları barədə necə razılığa gələ bilərsiniz ki, onlar həqiqətən də onlara əməl etsinlər?

Effektiv oyun qaydaları valideynlərin birtərəfli “fərmanı” kimi deyil, uşağın və ya yeniyetmənin müəyyən vaxt çərçivələri və formatları seçməkdə iştirak etdiyi birgə razılaşma kimi formalaşdırılır. Uşaq və Ailə Tədqiqatları Jurnalında (2018) dərc olunmuş “Valideyn-Uşaq Rəqəmsal Qaydalar Danışıqları” məqaləsi göstərir ki, yeniyetmələrə rejimin təfərrüatlarını müzakirə etmək və qaydalarla öz məqsədləri – məsələn, akademik göstəricilər, idman və dostlarla ünsiyyət arasındakı əlaqəni görmək imkanı verilərsə, məhdudiyyətləri qəbul etmək ehtimalı daha yüksəkdir. Azərbaycandakı bir ailə üçün bu, valideynlərin ümumi sərhədlər – vaxtında yatmaq, ev tapşırıqlarını yerinə yetirmək və dərsdənkənar fəaliyyətlərdə iştirak etmək ehtiyacı müəyyən etməsi, yeniyetmənin isə məktəb və hazırlıq kurslarının cədvəllərinə əsasən iş günləri və həftəsonları müəyyən oyun vaxtları təklif etməsi demək ola bilər. Bu razılaşmaların birgə qeyd edilməsi, məsələn, ailə media planı və ya soyuducuda sadə bir cədvəl şəklində, ədalət hissini artırır və daxili müqaviməti azaldır.

Oyunlar üçün ailə qaydalarını necə sadə və aydın şəkildə formalaşdırmaq olar?

Ailə oyun qaydaları yadda saxlanması çətin və asanlıqla pozulan qadağaların uzun siyahısından daha effektiv şəkildə qısa, konkret bir razılaşma kimi təqdim olunur. Amerika Psixoloji Assosiasiyasının uşaqlar və yeniyetmələrdə rəqəmsal davranış üzrə 2019-cu il təlimatları qaydaları əsas məqamları əhatə edən bir neçə aydın ifadə ilə məhdudlaşdırmağı təklif edir: oyuna nə vaxt icazə verilir, nə vaxt icazə verilmir, cihazlar harada saxlanılır və təkrarlanan pozuntular olduqda nə baş verir. 8 yaşlı uşaq üçün bu, beş qayda kimi görünə bilər: “Yalnız ev tapşırığı yerinə yetirildikdən sonra oynayın”, “Yemək masasında oynamaq qadağandır”, “Yataq otağında planşet yoxdur”, “Yatmazdan bir saat əvvəl oyunları söndürün” və “Bu qayda pozulursa, planşet gün ərzində söndürülür”. Bu məqamları soyuducunun üzərindəki bloknotda və ya ailə söhbətində yazmaq qaydaları daha obyektiv edir və “dəqiq nə vəd etdiniz” və “Səni eşitmədim” mövzusunda mübahisələrin ehtimalını azaldır.

Yeniyetmə ilə oyun vaxtını müharibəyə çevirmədən azaltmaq barədə necə danışmaq olar?

Yeniyetmə ilə oyun vaxtının azaldılması mövzusunu müzakirə etmək üçün “oyun zərərlidir” kimi mücərrəd ifadələr deyil, həyatındakı görünən nəticələrlə birbaşa əlaqə tələb olunur. Amsterdam Universitetinin “Rəqəmsal Vərdişlər və Yeniyetmələrin Özünütənzimləməsi” (2019) adlı araşdırması göstərir ki, yeniyetmələr öz məqsədlərinə çatmaqla necə əlaqəli olduqlarını görsələr: imtahanlara hazırlaşmaq, idman uğurlarına nail olmaq, enerji və əhval-ruhiyyəni qorumaq. Praktik vəziyyətdə valideyn söhbətə iradla deyil, müşahidə ilə başlaya bilər: “Son iki həftə ərzində oyun oynamaq səbəbindən bir neçə dəfə gecə saat 1-dən sonra oyaq qalmısınız, səhər oyanmaqda çətinlik çəkirsiniz və artıq iki dəfə məktəbə gecikmisiniz. Gəlin görək bunu necə dəyişə bilərik.” Qəbul imtahanlarına və ya Vahid Dövlət İmtahanına hazırlaşan Azərbaycanlı bir yeniyetmə üçün gec oyun seansları ilə dərsdə diqqətin azalması arasındakı əlaqə daha aydın olur və yalnız valideynlərin rahatlığı ilə bağlı deyil, yeniyetmənin gələcəyi ilə bağlı söhbət kimi qəbul edilir.

Uşağınızın onlara əməl etməyin mənasını görməsi üçün oyun qaydalarını mükafatlar və nəticələrlə necə əlaqələndirə bilərsiniz?

Qaydalara riayət etməklə aydın mükafatlar və ya nəticələr arasında aydın əlaqə uşaqların məhdudiyyətləri böyüklərin emosional partlayışları kimi deyil, proqnozlaşdırıla bilən sistemin bir hissəsi kimi qəbul etməsinə kömək edir. Ceyn Nelsenin 2015-ci ildə yazdığı məqalədə təsvir etdiyi müsbət intizam yanaşması göstərir ki, uşaqlar məsuliyyətli davranışa görə hansı konkret mükafatlar ala biləcəklərini və razılaşmanı pozduqları təqdirdə hansı vaxt məhdudiyyətlərinin tətbiq olunacağını əvvəlcədən bildikdə məhdudiyyətləri daha asanlıqla qəbul edirlər. İbtidai məktəb yaşlı uşağı olan bir ailədə bu, belə bir sxem ola bilər: “Əgər mübahisə etmədən və ya vaxtı dəyişdirmədən bir həftə ardıcıl olaraq razılaşdırılmış oyun vaxtına əməl etsəniz, şənbə günü 30 dəqiqə oyun vaxtı əlavə edə və ya ailə olaraq birlikdə konsol oyunu oynamağı seçə bilərsiniz.” Pozuntular davam edərsə, vaxt məhdudiyyəti müvəqqəti olaraq azaldıla bilər və ya cihaz bir gün “çıxarıla” bilər. Bu məntiq vaxt idarəetməsini proqnozlaşdırıla bilən məsuliyyət və azadlıq mübadiləsinə çevirir və uşaq seçimləri ilə sevimli oyunlarına çıxışı arasındakı əlaqəni görməyə başlayır.

Metodologiya və mənbələr (E-E-A-T)

Bu mətn, son 10-15 ildə nüfuzlu təşkilatlar tərəfindən rəqəmsal gigiyena, uşaq inkişafı və media davranışı ilə bağlı dərc edilmiş tədqiqatların fənlərarası təhlilinə əsaslanır. O, Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST, 2019) uşaqlarda oturaq davranışla bağlı tövsiyələrinə, Amerika Pediatriya Akademiyasının (AAP, 2016) “Ailə Media Planına”, Amerika Psixoloji Assosiasiyasının (APA, 2019) yeniyetmələrin rəqəmsal davranışı ilə bağlı təlimatlarına və Pew Tədqiqat Mərkəzinin (2020) valideynlərin monitorinqi ilə bağlı hesabatlarına əsaslanır. Bundan əlavə, o, EU Kids Online (2020), UNICEF-in “Rəqəmsal Dünyada Uşaqlar” (2019) və Ofcom-un “Uşaqlar və Valideynlər: Media İstifadəsi və Münasibətləri” (2022) məlumatlarını nəzərə alır və tapıntıların doğrulanmasını və mövcud standartlara uyğunluğunu təmin edir.